De Kunst en Kunde van Veranderen

Bij Uitgeverij SWP in Amsterdam is begin 2026 het boek De kunst en kunde van veranderen: Werkboek over de grondthema’s (ISBN 978 90 8560 421 1) van Gerard Donkers, Angela Driessen, Hans Jansen en Nelly Labrie verschenen. Dit boek is een vervolg van het boek Grondbeginselen van veranderen (ISBN 978 90 8560 243 9) van Gerard Donkers. Het werkboek is samengesteld op verzoek van werkers en studenten, ondersteund door het Landelijk Platform Sociale Veranderkunde (LPSV). Er was bij de werkers en studenten behoefte aan een korte samenvatting van de grondthema’s van veranderen, aan voorbeelden ter illustratie van de grondthema’s en aan een antwoord op de vraag hoe je die grondthema’s kunt oefenen en trainen

Het werkboek is bedoeld voor een brede groep van professionals in allerlei werkvelden. Zij kunnen het boek gebruiken om verandertrajecten in hun praktijk en de in hun werkveld gehanteerde theorieën, op onderliggende kennis, aannames en waarden te bevragen en zich in de basisvaardigheden van hun werk te trainen. De trainingsoefeningen in het werkboek zijn gericht op het met elkaar verbinden van theorie en praktijk. Bij elke oefening wordt vermeld wie de maker ervan is. Deze heeft met de oefening in de praktijk gewerkt en heeft daar positieve ervaringen mee opgedaan. De kunst en kunde van veranderen is ook bruikbaar voor niet-professionals. Het bevat handelingswijsheid die mensen kunnen gebruiken in allerlei levenssituaties. Het zoekt steeds naar een antwoord op de vraag naar hoe je in jouw situatie zin en betekenis kunt geven aan wat voor jou belangrijk is

Het werkboek geeft achtereenvolgens een inleiding op de negen grondthema’s van veranderen en de relevantie van de grondthema’s voor de beroepspraktijk.

In grondthema 1 (veranderen) wordt veranderen onder andere beschreven als actief handelen, als intentioneel handelen, als handelen met strategische en communicatieve intenties en als een bewust en onbewust proces. Veranderen wordt gezien als een combinatie van omgevingsverandering en zelfverandering. 

Bij grondthema 2 (sociaal) zien we dat ‘sociaal’ de interacties tussen en binnen mensen betreft, de interactie tussen de mens en de maatschappelijke omgeving en de interactie tussen mens en natuur. Het sociaal domein zit daarbij dan ook in alle sectoren van de samenleving.

Grondthema 3 (het kennisgebied) geeft aan dat de kunst en kunde van veranderen een eigenstandige wetenschap is met een praktijktheoretisch perspectief. Het gaat in dezen om een interdisciplinair en discipline-overstijgend kennisgebied, waarbij de sociale veranderkunde in wetenschap en praktijk de weg van het verbinden is.

Binnen de sociale veranderkunde wordt scherp gekeken naar de aanwezigheid van verschillende visies op waarheid, werkelijkheid en methodenleer (grondthema 4). Van daaruit wordt gezocht naar mogelijke verbindingen.

De samenhang-benadering van de sociale veranderkunde (grondthema 5) biedt ruimte aan het oxymoron als integraal concept, dat wil zeggen: denken in gelijktijdige scheiding en verbinding van tegenstellingen. Twee valkuilen – namelijk: het ontkoppeld denken en het symbiotisch denken – kunnen daarmee voorkomen worden.

Bij het participatief handelingsonderzoek als middel tot verkenning en analyse van de situatie van cliënten speelt grondthema 6 (vraagverheldering) een rol. Er wordt systemisch gekeken naar onderliggende vragen met aandacht voor omgevingscondities en handelingspatronen.

Binnen de sociale veranderkunde worden waarden geëxpliciteerd als doelrichting van veranderen (grondthema 7). Er zijn verschillende perspectieven van waaruit je kunt kijken. Daarbij wordt voortgebouwd op referentiewaarden in natuurlijke en menselijk systemen. Die inhoudelijke en procesgerichte referentiewaarden kunnen betrekking hebben op verschillende niveaus van abstractie.

De veranderingen die geformuleerd zijn willen uiteindelijk ook gerealiseerd worden. Daarbij kun je gebruik maken van verschillende implementatiestrategieën (grondthema 8). We moeten keuzes maken voor ‘hoe te handelen’ bij de implementatie van veranderingen en daarbij kritische reflecteren op de grenzen van het (te veranderen) systeem.

Vanuit een integrale systeemvisie met zelfregulering als basisconcept (grondthema 9) wordt gekeken naar de ontwikkeling van het leven op aarde en naar de ontwikkeling van de maatschappij. Dit kritisch handelingsgericht systeemdenken wordt gezien als basis van de sociale veranderkunde.

Bij elk grondthema zijn verschillende oefeningen opgenomen, waarmee de lezer (professionele en niet-professionele) werkers, vrijwilligers en studenten ‘aan den lijve’ kunnen voelen en ervaren wat de betekenis is van de verschillende grondthema’s. De oefeningen kunnen zelfstandig en met groepen worden uitgeprobeerd en uitgewerkt (in studiesituaties en ook in de dagelijkse werksituatie). Voor het trainen vanuit praktijkervaringen zijn extra ‘aanwijzingen’ en ondersteuningsmogelijkheden opgenomen met als ‘voorbeeld’ hoe deze mogelijkheid gebruikt is binnen een leerkring in de GGZ over autisme. Ook zijn er vier praktijksituaties over het werken met beelden (Trainen met behulp van beelden, Video-interactiebegeleiding in beschermd wonen – De Bewoner in Beeld, LEGO Serious Play en Beeldcommunicatie) in het boek opgenomen.

De kernbegrippen, die in het boek gebruikt worden, zijn achter in het boek in heldere bewoordingen geformuleerd en uitgelegd.

Het boek kost € 44,00. Een inkijkexemplaar is te bekijken op klantenservice@mailswp.com. Op die site is ook een recensie-exemplaar aan te vragen en het boek te bestellen.